بلاگ
انواع طاق و قوس در معماری ایرانی؛ از مهندسی ساسانی تا شکوه اسلامی
شاهکار هندسه و پایداری: بررسی تخصصی انواع طاق و قوس در معماری ایرانی
سلام به همراهان آرکی فایل. اگر به بناهای کهن ایرانزمین نگاهی بیندازید، اولین چیزی که چشمان شما را خیره میکند، بازی هنرمندانه منحنیهاست. معماری ایرانی بدون “طاق و قوس” معنایی ندارد؛ سازههایی که نه تنها بار سنگین سقف را به دوش میکشند، بلکه با هندسه قدسی خود، فضایی سرشار از آرامش خلق میکنند.
در این مقاله جامع، قصد داریم به عمق دانش معماران سنتی نفوذ کنیم و ببینیم چطور از دل آجر و خشت، چنین فرمهای پایداری متولد شدهاند.
تفاوت ساختاری طاق و قوس در معماری ایرانی
بسیاری از دانشجویان در ابتدای مسیر، این دو واژه را به اشتباه جابهجا به کار میبرند. بیایید یک بار برای همیشه این موضوع را علمی بررسی کنیم:
- قوس (Arch): یک المان باربر منحنی است که دهانهای را پوشش میدهد. در واقع قوس، نمای روبهروی یک ورودی یا یک مقطع از سقف است.
- طاق (Vault): وقتی یک قوس در طول یک محور حرکت کند یا تکرار شود، فضا را به صورت سه بعدی پوشش میدهد که به آن طاق میگوییم.
برای درک عمیقتر ریشههای این عناصر در سبکهای مختلف، حتماً کتاب سبک شناسی معماری ایرانی – دکتر پیرنیا را مطالعه کنید که مرجع شماره یک آزمونهای نظام مهندسی و ارشد است.
دستهبندی علمی انواع قوس در معماری ایرانی
در ایران، قوسها فقط برای زیبایی نبودند؛ هر قوس بر اساس میزان “ایستایی” و “دهانه” انتخاب میشد.
الف) قوسهای مازهدار (بیضوی)
این قوسها که ریشه در دوران پیش از اسلام (اشکانی و ساسانی) دارند، فاقد نقطه تیزه در بالا هستند و شکلی نرم و گرد دارند.
- قوس ناری: قوسی که در طاق کسری به کار رفته است.
- قوس بیضوی: برای دهانههای عریض با ارتفاع کم.
ب) قوسهای تیزهدار (جناغی)
با ورود به دوران اسلامی، قوسهای تیزهدار به دلیل توزیع بهتر نیروها و کاهش رانش جانبی، به ستون اصلی معماری تبدیل شدند. این قوسها شامل انواع “پنج او هفت”، “شاخی” و “کلیل” هستند. اگر میخواهید روشهای ترسیم هندسی و دقیق این قوسها را یاد بگیرید، هیچ منبعی بهتر از کتاب طاق و قوس در معماری ایران – زمرشیدی وجود ندارد.
انواع طاق در معماری ایرانی؛ از آهنگ تا کلنبو
در آرکی فایل، ما همیشه بر اهمیت شناخت سازه تاکید داریم. طاقهای ایرانی به سه دسته اصلی تقسیم میشوند:
الف) طاق آهنگ (گهوارهای)
سادهترین نوع طاق که از حرکت یک قوس حول یک خط مستقیم به وجود میآید. این طاق در مساجد جامع و راستهبازارهای قدیمی به وفور دیده میشود. ایستایی این طاق به دیوارهای جانبی بسیار قوی بستگی دارد.
ب) طاق و تویزه (شاهکار مهندسی ایرانی)
در این روش، معمار ابتدا اسکلتبندی سقف را با “تویزه” (قوسهای باربر) میسازد و سپس فواصل را با طاقهای سبکتر پر میکند. این روش اجازه میدهد که سقفها سبکتر و پنجرهها بزرگتر شوند. برای درک رابطه میان این سازهها و اقلیمهای مختلف ایران، کتاب بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران اثر وحید قبادیان تحلیلهای بینظیری ارائه داده است.
ج) طاق کلنبو
طاقی که شبیه به یک گنبد کوچک است و معمولاً روی چهار چشمه بنا میشود. این طاق در مناطق زلزلهخیز ایران به دلیل صلبیت بالا، عملکرد بسیار خوبی دارد.
گنبد؛ اوج شکوه طاقزنی
گنبد در واقع تکاملیافتهترین نوع طاق است که بر روی یک قاعده مدور بنا میشود. معماران ایرانی با استفاده از تکنیکهایی مثل “فیلپوش” و “پتکانه”، مربع را به دایره تبدیل میکردند تا گنبد را بر فراز آن بنا کنند.
اگر میخواهید بدانید گنبدهای دوپوسته چطور ساخته میشدند، کتاب آشنایی با معماری اسلامی ایران – پیرنیا بهترین راهنمای تصویری و تحلیلی برای شماست.
چرا معماران ایرانی از طاق استفاده میکردند؟
- محدودیت مصالح: در مناطق کویری ایران، چوب برای تیرریزی سقف کم بود؛ لذا معماران با استفاده از خشت و آجر (که در فشار عالی عمل میکنند) سقفهای منحنی ابداع کردند.
- فلسفه و زیباییشناسی: قوس در معماری ایرانی نماد آسمان است. تکرار قوسها در شبستان مساجد، حس بینهایتی و عروج را به بیننده القا میکند. در کتاب خشت و خیال (نوایی و حاجیقاسمی) میتوانید با لایههای پنهان و فلسفی این فرمها آشنا شوید.
جدول خلاصه: ویژگیهای انواع طاق و قوس
| نام عنصر | دوره تاریخی | ویژگی برجسته | منبع پیشنهادی |
| قوس مازهدار | پیش از اسلام | فرم گرد و بیضوی | کتاب سبکشناسی پیرنیا |
| قوس جناغی | دوران اسلامی | تنوع هندسی زیاد | کتاب زمرشیدی |
| طاق آهنگ | تمام دورانها | مناسب برای راهروها | کتاب معماری اسلامی پیرنیا |
| طاق کلنبو | دوران اسلامی | مقاومت بالا در برابر زلزله | کتاب بررسی اقلیمی قبادیان |
نکات اجرایی برای معماران
در اجرای طاقهای سنتی، دو نکته حیاتی وجود دارد:
- کنترا (رگچینی): نحوه قرارگیری آجرها که میتواند “هره”، “تخت” یا “خفته و رفته” باشد.
- ملات: استفاده از ملات ساروج یا گچ تیز در نقاط کلیدی برای پایداری آنی قوس.
جمعبندی و دانلود منابع
شناخت انواع طاق و قوس در معماری ایرانی، پایه و اساس درک تاریخ معماری ماست. بدون داشتن منابع معتبر، این یادگیری ناقص خواهد بود. ما در تیم آرکی فایل، بهترین و کمیابترین نسخههای PDF کتب مرجع را برای شما گردآوری کردهایم.
همین حالا میتوانید کتابهای مورد نیاز خود را تهیه کنید:
- برای یادگیری فنون ترسیم: دانلود کتاب زمرشیدی
- برای شناخت سبکها: دانلود کتب استاد پیرنیا
- برای تحلیل اقلیمی: دانلود کتاب وحید قبادیان
- برای درک عمیق و تئوری معماری: دانلود کتاب خشت و خیال
به نظر شما، زیباترین طاق در معماری ایرانی متعلق به کدام بناست؟ در بخش نظرات “آرکی فایل” منتظر دیدگاههای شما هستیم!
